Oł wachtta mień üwriańdim ustaczi üwriatiuw juwiuńdia Wilniadia. Biź üwrianiuwcziular bołduchte bu üwriatiuw juwiuńdia. Konszułuchta biźnińbie bołdułar czeriwniń uczchawczułary. Kieczabie ojatty mieni da ekińczilarni atchałamach. Anładym fordan ki czychtyłar uczchawczułar azbarha da atchałejdłar bunun ücziuń ki tiugiatildi orusz. Ałarha da biotiuń dunjaha edi ułłu bijańcz. Mieńdie bijańdim. Onsigiź jiłym edi. Tartyłsejt urusz uzachrach mienidie ałhejdłar czeriwgia. Mienim esimdia kałdy nieczik kieriak edi karyndaszyma barma czeriwgia bir jił bunar artchary. Mień kiordium kałtrawuhun anamyznyn bu sibbadan. Anyn ücziuń klamiadim ki bołhej kałtrawuhu anamyznyn mienim ücziuń da kiertini ajtma mień klamiadim barma uruszcha da, Tieńri koruhej, kojma anda baszny biuluwsiuź kim ücziuń. Mień kiordium bolszewikłarny da kiordium hitlerniń niemiczlarni. Ałar bir birinia uszadłar. Eksidie bu bijliklar sanaszmydyłar dunjabe da ałar eksidie sioźlasztilar niczik ülasztirmia biutiuń dunjany öziarada. Nieczik Niemicz kapty biutiuń Europany oł wachtny baszłady urusznu bolszewikłarnyn Urusłuchbe. Nieczik Niemiczlar kaptyłar Esawłychny da ekińczi bijliklarni, nieczyk bolszewikłarnyn Urusłuhu kapty jarymyn Esawłychny, baszłady urusznu Finlandijabe, kapty Lietuwany, Łotwany da Estonijany bir kiszidie bu bijliklargia bołuszmady. Nieczik baszładyłar Niemiczlar urusznu bolszewikłarnyn Urusłuhube da kapty jerlarni Moskwaha diera oł wachtta siośkiańdi Ameryka da ijdi öź wakilli kiszylarni bilińmia niebie bołuszma Urusłuchka ki tasiet’mia bu chor bijlikni, nińdi edi Hitlerniń Niemiczlar. Oł wachtta Amerykanyn bijlary anłamedłar hiem klamiad’lar anłama ki bu eksidie bijliklar birtiurlu da kieriakli bir wachtta tasiet’mia eksińdie.

Tiugiatildi urusz. Kiop bijliklar urusztu birdiań bolszewiklarniń Urusłuchbe .Hitlerniń Niemiczi utturdu urusznu. Kiop bijliklar, kajsyłary edilar kapchan Niemiczlarbie kabuł etti azatłych da baszładłar kondarma öź tirliklariń ałej nieczik öźlari kladilar. Tiek bu bijliklar, kajsyłaryn azatłydy bolszewiklarniń Urusłuhu azatłych kabułet’mid’lar da ałarnyn tirliklari kondariłdy ałej niczik kiuwiuńladi azatłychławczu. Ułus arasyna Lietuwada jomachłared’lar bundi kiult’kiuczok: „Nie bu bart unutmach? Unutmach bu bart, kaczan azatłychładłar da unuttułar czychma”.

Bart esimdia nieczik kirdilar bolszewiklar onjedińczi kiuniubie, tohuzuncziu janhyjda, miń tohuz juź otuz tohuzuncziu (17.09.1939) jiłda. Acz jawanłar. Kibit’lardiań fordan bary taspołdu. Tabu Tieńrigia biźniń toprachny kajtardyłar Lietuwaha. Fordan aczyłdyłar kibit’lar tołu kumaszbe. Biźgia kiliredi ochuma bitiklarni kart karaj Eljasaf. Oł jomachłaredi ki tiuszuńdia sioźlejt’ Tieńribie. Jomachłady ki Tieńri anar ajtty, ki hale kieldilar siźgia ahałychłar tiek kielgiań ed’lar klenczilar son klenczilar siurarlar ahałychłarny da jane kajtyrłar. Bu kyscha zamanda atamyzda edi isz da chor tiuwiul bułdururedi. Chajyf ki bu wacht astry tierk aszty. Jarymynda miń tohuz juź kyrcynczy jiłnyn (1940) jane kajttyłar bolszewiklar. Bir jił ałar erklańdilar biźdia.

Niediań baszłady janhy übij übijliklamia? Tasiet’miaktiań tuwuszłu dunjany da ałarnyn małyn. Kietiarmiaktiań jerni kimdia edi bitrach artych da kajtarma bułarha, kajsyłarynda jochedi jer. Baszładłar ołturhuzłama zyndanha kiszilarni, kajsyłary niemiet’ jetkiermiad’lar chornu iszlamia. Ondiortiuńcziu kiuniubie, ałtynczi janhyjda miń tohuz juź kyrch burunhu (14.06.1941) jiłda biutiuń kiecza da biutiuń kiuń elt’tilar dunjany awurłuch czekmiawcziularbie timir jołłarha da ołturhuzdułar arabałarha, kajsyłarybe taszyjdłar tuwarny. Biutiuń afta dunja ołturdu bu arabałarda son elt’tilar ałarny biuluwsiuź kejre. Nietik oł dunjadan kałdy tirliktia birkiszidie bilmiadi, anyn ücziuń ki egirmi ekińczi kiuniubie, ałtynczy janhyjda miń tohuz juź kyrch burunhu (22.06.1941) jiłda baszłady orusz öziaradia eki karachczi: Hitlerniń Niemiczi da Stalinnyn Urusłuhu. Kieczkurun ekińczi kiuńdia kirdilar biźniń topramyzha Niemiczlar. Biź fordan bilmiadich ki bir karachczi kutułdu da kirdi ekińczi karachczi. Nie jachszyrach biuluwsiuź. Niemiczlar fordan öltiuriured’lar, Stalinnyn NKWD czyharyredi ölumgia dżachłamejdohon, aczłychtan hiem buzłanmachtan, awur isztiań. Kiop edi tanyszłar, kajsyłaryn elt’tilar tiek birkiszidie kajtmady.

Stalinnyn Urusłuhu azatłychłady biźni ücziuńcziu for da baszłady kyłma bu iszlarni, kajsyłaryn jetkirmiadi iszlamia miń tohuz juź kyrch burunhu (1941) jiłda. Mień baszładym iszlamia üriutiuwcziubie awurłuch czekmiawcziu üśniu. Kiop forłar edim ałhan bar tiurlu iszlargia: elt’kialamia odżachławczułarny sałałarha jazyłmachka öt’kiunczkia, jarmachka ormanny, uczrałma saban siuriuwcziularni muft kajtarma bijlikkia biurtiuk, siut’, et’, elt’kialamia dunjany tiemir jołha, kajsyłaryn elt’tilar irach kyszłychka. Miń tohuz juź kyrch siegiźińczi (1948) jiłda bar sabansiuriuwcziularni siurdiular kołchozłarha. Ki barłary klagiejd’lar barma kołchozha jazbaszy wachtynda, chodżarach sabansiuriawcziularni, elt’tilar Sibirgia.

Biźniń ahaczymyz, anamyznyn karyndaszy Awija Pilecki tutuwłudu juź ałtymysz ha jeryń karaj diń jesisilarniń. Miń tohuz juź kyrchynczy jiłda bu jer edi kietiargiań jubijlardiań. Ahaczymyz inanmady ki jane kietiaryrlar jerni. Iszandy ki kioriup tirligiń dunjanyn Europada klarlar ki jerlichlary Urusłuchnun tirylgiejlar tiuwiul bietiarrak nieczik tirilad’lar Europada. Stalinha jachszy tirligi dunjanyn kieriaksiź edi. Anar kieriakli edi ki biutiuń dunja korchkej andan. Kapchan bijliklardiań, urusztanson anuz niecza jił eltired’lar bar tiurlu kumaszłar. Mień iszanam ki bu urusz uzartty anus enli jiłha bolszewiklarniń Urusłuhun anyn ücziuń ki fordan urusztanson baszładłar bittirmia sahatłar, fotoaparatłar, öźkietiuwcziularni da kiop bar tiuślu kieriakli dunjaha niersialar. Anczech bu wachtynda et’miadi dunjaha aszamach. Kołchozłar bołałmady öśtiurmia ołtik et’miak, et’, siut’ da baryn nietik kieriakli edi dunjaha tirilmiakkia.

Lietuwanyn jerlilary, siuwiuwcziular iszni, öśtiuriured’lar öź kiczi übijliklaryńdia da eltired’lar bazarda satma. Bazarda bar kumasz edi uczuzrach nieczik kibit’lardia. Azrach dunja satynałdy kibit’lardia, artych bazarda. Anyn ücziuń kibit’lardiadie edi kumasz. Katynymnyn engiacziasi bołdu Kazachstanda. Anyn eri edi tatarbe Krymdan. Tatarłarny miń tohuz juź kyrch diortiuńcziu (1944) jiłda czekmiadilar Krymdan da ałarha jaramady bołma Krymda. Katynym ijdi ałarha czyhyt da ekińczi aszamachłarny. Kajsyłary buzułmydłar uzach jołda. Engiacziasi Nadia astry tabiejet’ti da sordu siźdiamie jarejt bu aszamachłarny satynałma har kiuń kibit’lardia. Da bułej edi biutiuń bijliktia bar wachtynda anyn biutiuń bołmahynda.

Bitrach engilrak kyłyndy kaczan öldiu Stalin. Tochtandyłar borczsuz ołturhuzłama zyndanha dunjany. Tochtandyłar elt’mia dunjany tuwusz jerdiań, anczech kołchozłar kałdy. Biutiuń jił adam iszladi da niemit bułdurmady. Kim bołałdy kaczaredi kołchozdan. Kim kałdy kołchozda üwriańdi urłama da jochedi acz. Tochtandyłar ołturhuzma zyndanha bułarny, kajsyłary isztyrdyłar tawłarda baszakłarny. Barybe kałmady dunja sałałarda. Siurdiular kazma jerczybanny da ekińczi iszlargia iszczylarni fabrykałardan, üwrianiuwcziularni, czerywni. Da birtień kibit’lardia, nie irachrach, joch edi nie satynałma. Kicziriak szaharłardan dunja kietiaredi ułłurach szaharłarha satynałma niedie aszamachka. Moskwadan eltired’lar tołu kapczuchłarbe aszamachny irachtahy szaharłarha.

Mień uruwumbe har jaz kietiaredich Jewpatoryjaha konachłychbe katynymnyn tioriawcziularynia. Tioriawcziulary katynymnyn iszlad’lar biźgia bajław tynczałmachka. Mień anładym nietik kiucz kieriak edi bunar kojma, ki tuhurma buńdi bajław biźniń tynczałmachka, kaczan ata saw tiuwiul edi. Baryn, nie kieriakli edi tirilmiakkia arttyrhan uruwha satynałyredi ata. Ajtat maja ana ki tiugiatildi saryjow. Jengil ajtma tiek kajda any satynałma. Jachszy ki azbarda kiop uruw tirildi, kajsyłary üluszinired’lar biluwlarbia. Kajda da kaczan nińdi kibit’lardia nie satarłar. Kieriakmiadi iźlamia. Fordan kietiaredij, niecza sahat turduj jergiadia da satynałyredij awtaha saryjow. Et’ satared’lar bazarda eki for baharach tiek uczuzrach jochedi. Bir for janhyjda edi et’ kibit’lardia bu kiszilargia, kajsyłary kunłuch et’tilar czerywdia urusz wachtynda. Bir for janhyjda kabuł et’tilar bir kg ügiuź et’ni da bir tawuch. Kart kiszilar bołdurdułar bunun ücziuń ki ałarny öltiurmiad’lar urusz wachtynda enli jił orusztanson. Kieriakmiadi bu tiszlamczek et’ üciuń tiolamia ücz jarym rubiel tiek bir rubiel da sieksiań kopiejka. Tabu Tieńrigia ki et’miak edi, szykier, bałych bar wachtny kibit’lardia. Nieczia jił urusztanson Krymda da ekińczi jerlardia edi aczłych. Kielasi katynym, anuz igit’ taszcza edi szyszkiań aczłychtan. Nie ücziuń edi aczłych urusztanson, da urusz ałynda joch edi tochłuch? Bir sibba edi. Chanłych öź erkiajmiagbie iszladi bułej ki bołmahej tochłuch. Chanłych, kajsy baszłady erkiajmiakni rewolucijadanson sanaszmady dunjabe. Acz dunja jachszyrach tynłaredi ałarny. Bułarny, kajsyłary bołałhejdłer tynłamascha ołturhuzured’lar zyndanha on jiłha szarajatsyz jazma bitiklar. Nieczik kieriak edi anłama „szarajatsyz jazma bitiklar”? Oł wachtłarda birkiszidie anłamady bu sioźlarni. Sonrach dunja bilińdi ki bu kiszilar fordan edi öltiurgiań.

Egirmi jił nieczyk Lietuwanyn bijligi kajttyrdy öziunia azatłych. Nieczik erklaniad’lar bu azatły bijliktia, da nieczik tirilad’lar jerlilar bu bijliktia haligi wachtta bu isz ekińczi jomachka.

Baszładym jazma 9.05.2009 j.
     tiugiat’tim jazma 4.06.2009 j.


Написал по – караимски и перевел на русский
Шимон Юхневич